بهار بیمه ـ دپارتمان بانک؛ در حالی که طی هفته‌های اخیر بار دیگر موضوع نرخ بهره و سیاست‌های بانک مرکزی به یکی از مهم‌ترین محورهای تحلیل در بازارهای مالی تبدیل شده، بحث درباره آثار افزایش یا کاهش نرخ سود بر بازار سرمایه، بازار ارز، بازار مسکن و شبکه بانکی نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. هر بار که زمزمه تغییر نرخ‌های سود به میان می‌آید، بخشی از فعالان اقتصادی معتقدند افزایش نرخ بهره موجب ورود نقدینگی به بانک‌ها و خروج سرمایه از سایر بازارها می‌شود و در مقابل، کاهش نرخ بهره نیز پول را از بانک‌ها خارج کرده و به سمت بازارهای دارایی هدایت می‌کند.
این نگاه اگرچه سال‌هاست در فضای اقتصادی کشور تکرار می‌شود، اما بسیاری از اقتصاددانان معتقدند چنین برداشتی با سازوکار واقعی نظام بانکی و گردش پول در اقتصاد فاصله دارد. به باور آنان، آنچه میان بازارهای مختلف جابه‌جا می‌شود، مالکیت سپرده‌هاست، نه اصل پول موجود در شبکه بانکی. از همین رو، بررسی دقیق نحوه اثرگذاری نرخ بهره بر متغیرهای پولی، می‌تواند به اصلاح یکی از مهم‌ترین برداشت‌های رایج در تحلیل‌های اقتصادی کمک کند.
در همین زمینه، محمد نوربخش، اقتصاددان، تحلیلگر ارشد بازارهای مالی و کارشناس خبره بازار سرمایه، در ادامه گفت‌وگوی پیشین خود با خبرنگار مهر با عنوان «تغییر نرخ بهره در شرایط تورمی اجتناب ناپذیر است»، ابتدا به یکی از رایج‌ترین کلیشه‌های موجود درباره نرخ بهره می‌پردازد و تلاش می‌کند با تشریح سازوکار گردش پول در شبکه بانکی، این برداشت را به چالش بکشد.
این اقتصاددان در همین باره تاکید کرد: تصور رایج مبنی بر اینکه افزایش نرخ بهره موجب ورود پول به بانک‌ها و کاهش آن باعث خروج پول از شبکه بانکی می‌شود، از اساس نادرست است و با واقعیت عملکرد نظام پولی همخوانی ندارد.
نخستین کلیشه درباره نرخ بهره؛ آیا افزایش سود بانکی پول را وارد بانک‌ها می‌کند؟
نوربخش در ابتدای سخنان خود با اشاره به برخی باورهای رایج در فضای اقتصادی کشور اظهار کرد: در گام اول می‌خواهم به کلیشه‌ها یا برداشت‌های نادرستی که درباره نرخ بهره و اثر آن بر بانک‌ها در بازار مطرح می‌شود بپردازم، آنها را کنار بگذاریم و سپس به واقعیت برسیم.
وی ادامه داد: اولین کلیشه این است که گفته می‌شود افزایش نرخ بهره باعث ورود پول به بانک‌ها می‌شود. بسیاری تصور می‌کنند زمانی که بانک‌ها نرخ سود را افزایش می‌دهند، منابع مالی از بازار ارز، بازار مسکن، بازار سرمایه و سایر بازارها خارج شده و وارد بانک‌ها می‌شود.
این اقتصاددان با رد این برداشت تأکید کرد: این تصور کاملاً اشتباه است. اینکه افزایش نرخ بهره یا برعکس، کاهش نرخ بهره، موجب ورود یا خروج پول از بانک‌ها می‌شود، از نظر ریشه‌ای نادرست است و اساساً چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد.
چرا حجم پول بانک‌ها با افزایش نرخ بهره تغییر نمی‌کند؟
نوربخش در ادامه با طرح این پرسش که آیا افزایش نرخ بهره باعث نمی‌شود مردم پول خود را به بانک‌ها بسپارند و حجم منابع بانک‌ها افزایش یابد، پاسخ داد: خیر، به این صورت نیست.
وی توضیح داد: حجم پولی که در شبکه بانکی وجود دارد، صرف افزایش یا کاهش نرخ بهره، ذره‌ای تغییر نمی‌کند. بسیاری تصور می‌کنند اگر نرخ بهره کاهش پیدا کند، سپرده خود را از بانک خارج کرده و مثلاً با آن طلا یا ارز می‌خرند، بنابراین پول از بانک خارج شده است؛ در حالی که این برداشت نیز صحیح نیست.
این اقتصاددان افزود: برای درک بهتر این موضوع باید توجه داشت که در اقتصاد امروز، بخش عمده پول به‌صورت سپرده‌های بانکی وجود دارد و هنگام خرید و فروش دارایی‌ها، معمولاً تنها مالک حساب بانکی تغییر می‌کند، نه اینکه پول از شبکه بانکی خارج شود. به بیان ساده، جابه‌جایی سپرده میان افراد با خروج پول از بانک‌ها تفاوت دارد.
نوربخش در همین باره گفت: اگر من پولم را از حساب بانکی برداشت کنم و با آن دلار یا سکه بخرم، در نهایت فروشنده همان پول را دوباره به حساب بانکی خود واریز می‌کند.
وی افزود: حتی اگر پول نقد را داخل گونی بگذارید و به فروشنده تحویل بدهید، او ناچار است آن را دوباره وارد شبکه بانکی کند؛ زیرا قرار است با آن معامله دیگری انجام دهد، سهام بخرد یا مبلغی را به حساب شخص دیگری منتقل کند.
این کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: فرض کنید فردی سهام خود را فروخته است؛ پول حاصل از فروش سهام به حساب او واریز می‌شود و او نیز همان پول را برای خرید کالا، خدمات یا دارایی دیگری به حساب شخص بعدی منتقل می‌کند. بنابراین پول در حساب‌های بانکی میان بازارهای مختلف در گردش است، نه اینکه از شبکه بانکی خارج شود.
وی با ذکر مثالی دیگر اظهار کرد: اگر نرخ بهره افزایش پیدا کند و شما دلار خود را بفروشید و پول آن را در بانک سپرده‌گذاری کنید، باید توجه داشت فردی که دلار را از شما خریده، پول آن را از حساب بانکی خودش پرداخت کرده است. بنابراین حجم کل سپرده‌های بانکی تغییری نکرده و تنها مالک سپرده تغییر کرده است.
نوربخش در پایان تأکید کرد: افزایش یا کاهش نرخ بهره، با فرض ثابت بودن سایر عوامل اقتصادی، به خودی خود هیچ اثری بر حجم کل نقدینگی یا مجموع سپرده‌های موجود در شبکه بانکی ندارد. بنابراین این تصور که تغییر نرخ بهره باعث ورود یا خروج پول از بانک‌ها می‌شود، با واقعیت سازوکار پولی اقتصاد سازگار نیست./ خبرگزاری مهر؛ گروه اقتصاد – علی فروزانفر